De wereld maakt grote veranderingen door. Wat vandaag veelbelovende technologie is, kan morgen alweer achterhaald zijn. Dit heeft grote gevolgen, omdat (1) het vaak grote investeringen met zich meebrengt en (2) marktsucces sterk afhangt van de juiste technologische keuzes. Modulariteit biedt de beste mogelijkheden om voldoende flexibiliteit in te bouwen, en dat omvat ook een andere benadering van contractering. Een klantperspectief.
Eerst wat context: Hoe voorspel je in een tijd van grote veranderingen welke technologische en maatschappelijke ontwikkelingen relevant zijn voor jouw organisatie? Talrijke voorbeelden laten zien hoe moeilijk dat is. Kodak, Nokia en Blackberry zijn schoolvoorbeelden van hoe het, historisch gezien, mis is gegaan. Maar zelfs de grote technologiebedrijven van vandaag de dag maken soms fouten (Google Glass, Facebook Libra). Investeringsdilemma’s spelen zich af in vrijwel elke sector. Moeten transportbedrijven bijvoorbeeld nu op elektriciteit of waterstof vertrouwen voor hun zware vrachtwagens? En, een actuele vraag: in welke AI-toepassingen moet een organisatie investeren?
Keuzes maken
De uitdaging: organisaties moeten keuzes maken in een snel veranderende wereld, maar willen tegelijkertijd de vrijheid hebben om snel en flexibel te reageren op veranderende omstandigheden. Dit is mogelijk door de technologie (en daarmee de eigen organisatie) op te splitsen in modules. Hiervoor zijn er mogelijkheden in veel markten: veel tools en diensten, bijvoorbeeld op het gebied van compliance, worden modulair aangeboden.
Gebruikers kunnen een dergelijke module vaak gemakkelijker implementeren dan een totaaloplossing en – belangrijker nog – hebben later meer vrijheid om andere keuzes te maken. Dit is bijvoorbeeld handig als blijkt dat een leverancier niet op het winnende paard heeft ingezet. Een module is dan relatief eenvoudig te vervangen door een module van een andere aanbieder zonder grote aanpassingen aan andere componenten.
In zekere zin is het te vergelijken met Lego: de blokken (in tegenstelling tot het speelgoed) zijn verkrijgbaar bij verschillende leveranciers en passen of kunnen passend gemaakt worden. In een ecosysteem maken leveranciers het gemakkelijk om elkaars applicaties te combineren.
Werken met modules biedt grote voordelen in de dagelijkse bedrijfsvoering ten opzichte van totaaloplossingen. Neem bijvoorbeeld een bank die de manier waarop rentetarieven worden berekend wil veranderen. Voor een traditionele bank met verouderde systemen is dat een enorme klus, die op veel plaatsen aanpassingen vereist. Moderne banken kunnen dat eenvoudig doen in hun renteberekeningsmodule, die gekoppeld is aan de relevante andere systemen. DeepSeek lijkt een deel van zijn grotere efficiëntie te danken aan een modulaire structuur.
Zorgvuldig nadenken over gelijkenissen
Modulariteit biedt ook voordelen in de relatie met leveranciers: de leverancier verwerft minder snel een te dominante positie ten opzichte van de klant (“lock-in”) en kan de klant niet commercieel uitbuiten op basis van die positie – een praktijk die vrij gebruikelijk is bij conventionele totaaloplossingen. De juridische beoordeling van contractvoorwaarden kan zich dan beperken tot wat is beloofd: wie welke verantwoordelijkheid draagt, hoe de aansprakelijkheid is geregeld, de opzegbaarheid (en de mogelijkheid om die te gebruiken) alsook de naleving. De context bepaalt dus de mate van juridische aandacht.
Toch is een “lock-in”-effect zelfs denkbaar bij het gebruik van modules. Bijvoorbeeld als er geen goed alternatief is voor een module, of als het overstappen tussen modules kostbaar is.
Daarnaast heeft modulariteit binnen een ecosysteem ook een potentieel nadeel: als verschillende partijen samen een goed ecosysteem hebben, kan het lastiger worden om modules van buiten dat ecosysteem te gebruiken. Modules raken dan verweven met de omgeving waarin ze zich bevinden – via dataverbindingen of gebruiksgemak. De beloofde flexibiliteit van de modulaire aanpak loopt dan tegen zijn grenzen aan en de klant kan er niet meer goed vanaf komen – er ontstaan lock-in-effecten.
Dan zijn extra juridische voorwaarden belangrijk, bijvoorbeeld op het gebied van prijsbescherming. Als klant wil je je niet vastleggen voor een langere termijn, maar omdat je ook niet zomaar kunt vertrekken, zijn verlengingsopties zonder exorbitante prijsverhogingen belangrijk.
Bovendien geldt: hoe langer de overeenkomst duurt, hoe groter de kans dat de oorspronkelijke behoefte en de gecontracteerde capaciteit niet meer aansluiten bij de latere behoefte. Dan is het enorm waardevol om prijzen voor capaciteitsaanpassingen te hebben afgesproken. Ook met het oog op verdere ontwikkeling van het product of de dienst kan extra bescherming nodig zijn.
Tot slot is het ook belangrijk om bescherming te bedingen tegen onredelijke prijsstijgingen bij desinvesteringen, overnames en fusies. Technologische disrupties kunnen immers leiden tot een consolidatiegolf.
Bedrijven die tijdig de juiste ontwikkelingen hebben doorgevoerd, kunnen hier vaak van profiteren door snel te groeien, bijvoorbeeld via overnames. Bedrijven die de boot hebben gemist, kunnen baat hebben bij een fusie met een partij die wél verder is ontwikkeld. Het is dan prettig als de contracten met betrekking tot de technologie de mogelijkheid bieden om die technologie breder in te zetten zonder de hoofdprijs te betalen.
Kort samengevat: juridische begeleiding kan er dus toe bijdragen dat de voordelen van modulaire organisatie en inkoop beter worden benut.
Bart van Reeken, advocaat, Van Doorne, Amsterdam, 16 februari, 2025
